OVER DE PENNINGEN VAN DE NKON




De penningen van Hans Helldörfer

Als numismatische vereniging ligt het voor de hand om bij bijzondere gelegenheden of voor bepaalde doelen een penning uit te geven. De NKON heeft tot nu toe een drietal penningen uitgegeven, één ter gelegenheid van het 7e lustrum en twee als beloningspenning voor sprekers en bijzondere verdiensten. Het leuke van deze penningen is dat ze alledrie van de hand zijn van één maker, en deze persoon jarenlang de kring heeft gediend als penningmeester! Zelden zal iemand deze functie zo letterlijk hebben opgevat als Hans Helldörfer. Het tweede bijzondere aan deze penningen is het gebruik van drie totaal verschillende technieken: de eerste penning uit 1978 is geslagen, de tweede uit 1996 is gegoten, terwijl bij de derde penning (2001) gebruik is gemaakt van een zeer ongebruikelijke en nieuwe techniek: het uitsnijden met een krachtige waterstraal. Alle reden om eens wat dieper in te gaan op deze penningen, maar ook op de maker, Hans Helldörfer.

Hans Helldörfer

Hans (1928-2008) werd geboren in Arnhem. Zijn vader had een kleine juweliers zaak vlakbij het station Velperpoort. Hans besloot in het voetspoor van zijn vader te treden en na diverse beroepsopleidingen voor o.a. horlogemaker en goud- en zilversmid is hij hem opgevolgd. In 1966 zette hij de zaak voort in het nieuwe en voor die tijd zeer grote winkelcentrum Presikhaaf te Arnhem. De zaak floreerde en in 1993 kon hij een bloeiende zaak overdragen aan een opvolger die overigens de naam Juwelier Helldörfer heeft aangehouden.

                       Hans Helldorfer

Van kinds af aan heeft Hans munten en penningen verzameld en doordat zijn vader regelmatig sieraden en zilvergoed inkocht, hield Hans al goed in de gaten of daar ook numismatisch zaken bijzaten. Toen hij later zijn eigen zaak had, bleef deze hobby hem fascineren en in 1971 werd hij lid van de numismatische Kring Oost-Nederland. In 1986 trad hij toe tot het bestuur als penningmeester welke functie hij tot 1998 heeft bekleed. Sindsdien is hij bestuurslid zonder portefeuille maar met het jaarprogramma en PR & sponsoring als aandachtsgebieden. Bij de viering van het veertig jarig bestaan van de NKON is Hans op basis van zijn enorme en zeer diverse verdiensten voor de NKON benoemd tot erelid van de vereniging. Hij was daarmee het eerste erelid in de historie van de kring! Hoewel Hans veel jonger overkwam dan zijn echte leeftijd en hij ook nog vol energie en plannen was, overleed hij in de zomer van 2008 onverwacht na een kort ziekbed. Een enorme slag voor zijn familie maar ook voor de NKON.

Vormgeving heeft altijd Hans interesse gehad en als juwelier heeft hij ook regelmatig zelf sieraden ontworpen en uitgevoerd. Deze interesse kwam ook tot uiting in zijn aandacht voor de inrichting en uitstraling van zijn winkel, de etalages en ook in door hem ontworpen verpakkings- en presentatiematerialen. Creativiteit uitte zich ook in de wijze waarop hij PR bedreef eerst voor zijn eigen zaak en het winkelcentrum in Arnhem waarin hij gevestigd was, maar later ook voor de NKON. Met creatieve ideeën, een innemende en bescheiden opstelling, maar tegelijk ook een zeer gerichte en vasthoudende aanpak, wist hij vele malen de uit te dragen zaak/boodschap aan de man te brengen. Een voorbeeld van dit laatste was de OEANG-tentoonstelling van de NKON in 1998 waarbij het betrokken museum de publiciteit zou verzorgen. Nadat dit in de eerste 6 weken amper tot zichtbaar resultaat had geleid, trok Hans het initiatief naar zich toe en binnen enkele weken hadden de meeste regionale en een aantal landelijke bladen aandacht aan deze tentoonstelling besteed.
De penningen van Hans Helldörfer

In 1972 ontwierp Hans voor het eerst een penning en sindsdien zijn er verschillende gevolgd. Het merendeel was bedoeld als gebruikspenning, waarbij een duidelijke boodschap en een lage productieprijs (slagpenningen) voorop stonden. Enkele zijn echter veel artistieker van aard, met name de twee laatste penningen voor de NKON. Uiteraard wordt hier ingegaan op die laatste twee penningen, maar ook die niet artistieke penningen worden besproken. Ze geven toch een aardig beeld van de ontwikkeling  die Hans bij het ontwerpen heeft doorgemaakt en bovendien vallen ook deze penningen binnen bepaalde verzamelgebieden. Zo nu en dan zijn ze in veilingen of op beurzen te vinden en met dit verhaal kan dan toch iets meer worden duidelijk gemaakt over hun achtergrond en gebruiksdoel.

ca. 1972 Goldring juweliers Waardepenningen

Algemeen

Als juwelier was Hans aangesloten bij een samenwerkingsverband onder de naam Goldring-juweliers. In Nederland bestond deze groep uit 22 zaken. De organisatie hield zich ten behoeve van de aangesloten juweliers bezig met o.a. belangenbehartiging, gezamenlijke reclame en marketing. De gedachte kwam op om i.p.v. de weinig originele Geschenkbon, een waardepenning te introduceren. Deze penning, die door alle aangesloten juweliers werd verkocht en aangenomen, werd verpakt in een fraaie cassette. De ontvanger kreeg zo direct een tastbaar cadeau in handen wat natuurlijk veel leuker is dan een envelop met een bon. Vervolgens had de ontvanger daarna alle vrijheid om de penning naar eigen goeddunken te besteden. Er waren penningen met een waarde van fl25,- en fl50,-.
Binnen de Nederlandse groep was Hans een actief lid en hij had o.a. een logo voor een gevelplaquette ontworpen.Dit bleek zo succesvol dat later ook de Duitse moederorganisatie deze plaquette heeft overgenomen. Het is daarom niet verbazingwekkend dat ook het ontwerpen van die waardepenningen aan hem werd toevertrouwd. Hij ontwierp een penning met op de ene kant het logo en op de andere kant een kernachtige tekst en waardeaanduiding.

Inmiddels is de Nederlandse tak van de Goldring-organisatie reeds geruime tijd opgeheven en zijn de penningen niet meer geldig. Bijna onvermijdelijk zijn er verschillende van deze penningen nooit teruggekomen en deze duiken een enkele maal op in de muntenhandel.

Beschrijving: Op de voorzijde is het symbool van de Goldring-organisatie weergegeven, het Europese deel van de wereldbol met lengte- en breedtelijnen en daarover heen in grote kapitalen de tekst Gold Ring. In een randschrift "International Goldring Jewellers" met tussen begin en einde een drietal forse punten.

De keerzijde geeft de waardeaanduiding en de tekst: "Kadomunt ter waarde van 25 (50) Gulden te besteden bij uw Goldring Juwelier. De penning heeft weinig artistieke aspiraties maar is functioneel en duidelijk.

Penning Goldring1Penning Goldring 2Penning Goldring 3

Technische gegevens:

Materiaal:   brons (25 Gulden) en verzilverd brons (50 Gulden)

Diameter:   51mm

Gewicht:    43 gram

Techniek:   geslagen penning

Oplage:     onbekend maar naar schatting enkele honderden totaal.

 

1975: Beloningspenning 100 Stuivers NKON

Algemeen:

Leden van een numismatische kring interesseren zich vanzelfsprekend ook voor penningen en het is daarom niet ongebruikelijk dat een kring een penning uitgeeft bij bijzondere gebeurtenissen. De eerste penning van de NKON was echter niet bedoeld om een bijzondere gebeurtenis luister bij te zetten, maar als beloningspenning. Met een beloningspenning wordt een tastbaar blijk van waardering gegeven aan een lid of niet-lid dat een bijdrage voor de kring heeft geleverd. In 1975 kwam Hans met dit idee naar het bestuur en ook had hij ideeën voor de vormgeving. Het bestuur werd enthousiast en na de nodige correspondentie met de toenmalige voorzitter Fortuyn-Drooglever  over het randschrift en de uitvoering, volgde in februari '75 de opdracht tot het doen slaan van 50 stuks in brons.
De kring heeft de penning met name gebruikt als sprekerspenning, d.w.z. dat hij werd uitgereikt aan personen die een voordracht hebben gehouden. Een spreker ontving de penning met op de keerzijde een inscriptie met zijn naam en de datum van de voordracht. Al snel bleek dat de sprekers dit tastbare, persoonlijke en ook blijvende aandenken zeer waardeerden. Toen de eerste serie na een aantal jaren was uitgereikt, werd besloten een nieuwe oplage bij te bestellen. Hierna zijn nog verschillende aanvullende bestellingen gedaan. Door het aanbrengen van kleine wijzigingen in het stempel of door een ander materiaal, zijn deze oplagen van elkaar te onderscheiden en ook gaf dit de mogelijkheid sprekers die al eens eerder een penning hadden ontvangen een volgende keer toch een iets andere versie aan te bieden.

Beschrijving:

De voorzijde van de penning toont een zgn. "vierpas" in een binnencirkel, met in elk kwartier één van de letters NKON. Ieder kwartier is versierd met een gebogen lijntje en samen vormen die weer een soort tweede binnencirkel. Rondom staat als randschrift in het Latijn de lijfspreuk van de kring: "Monetae Amicos Inveniunt" wat zoveel betekent als "de munten brengen ons als vrienden samen". Precies onderaan is de waarde van de penning aangegeven: 100 St. (Stuivers = 5 gulden). Dit is de waarde, zo is aan elke ontvanger altijd aangegeven, waarvoor de penning ten alle tijde inwisselbaar zal zijn bij de kring. 

De keerzijde is uitermate eenvoudig en bestaat slechts uit een krans van fijne blaadjes net binnen de rand van de munt. Dit is een standaard medaille-stempel van de fabrikant en laat daardoor veel ruimte in het veld voor een inscriptie. De rand tenslotte is glad.

Zoals gezegd zijn de oplagen van elkaar te onderscheiden door kleine detail verschillen.

De eerste oplage van 50 stuks in brons heeft geen extra kenmerken.
De tweede oplage wederom in brons is te herkennen aan een puntje in het midden van de penning, in het hart van de vierpas.
De derde oplage heeft hetzelfde extra puntje in het hart van de vierpas, maar is uitgevoerd in verzilverd brons en daarmee ook goed te onderscheiden van de tweede.
De derde oplage is te herkennen aan een vier punten: opnieuw één in het midden van de penning, maar ook één tussen de binnencirkel en elk van de vier uiteinden van de vierpas.

Het stempel van de voorzijde is in het bezit van de kring.
Penning NKON 100ST vzPenning NKON 100 St kz
De afbeeldingen tonen de voorzijde van een exemplaar van de tweede oplage en een keerzijde van een verzilverd maar ongegraveerd exemplaar uit de derde oplage

Technische gegevens:

Materiaal:    brons

Diameter:    41mm

Gewicht:     23 gram

Techniek:    geslagen penning

Oplage:        1e oplage 1975 zonder bijzondere kenmerken 50 stuks in brons

                    2e oplage 1987 met 1 puntje in hart van vierpas  30 stuks in brons

                    3e oplage  1994(?) met 1 puntje in hart van vierpas 20 stuks in verzilverd brons
                                  tevens 1 exemplaar in massief zilver (met keur) voor erelid Rietdijk

                    4e oplage 1997 met 5 puntjes in en rond de vierpas 30 stuks in brons

1976: Jubileumpenning ter gelegenheid 10 jaar Winkelcentrum Presikhaaf

Toen in 1976 het Winkelcentrum Presikhaaf 10 jaar bestond, stelde Hans aan zijn collega's voor ook voor deze gelegenheid een penning te ontwerpen. Net als de penning voor de NKON was het plan deze in te zetten als beloningspenning, als bedankje voor allerlei personen en instanties die bijdragen voor de feestweek leverden. Voor de notabelen die de festiviteiten bezochten (met name de burgermeesters van Arnhem en omliggende gemeenten) was gedacht aan een speciale uitvoering; een exemplaar in zilver. Het ontwerp van de penning bevatte aan de ene kant tekst met jaartallen en het officiële logo van het winkelcentrum en op de andere kant een gestileerde weergave van het winkelcentrum met nogmaals het logo daarin verwerkt.

De vrij kleine en verzilverde penning bleek dat jaar uitstekend aan zijn doel te beantwoorden. Ontvangers waren er erg blij mee en kwamen graag nog eens terug. De feestweek werd een jaarlijks terugkerend fenomeen waarbij ook het uitreiken van penningen een gewoonte bleef. Vanaf 19xx werden daarvoor jaarlijks aangepaste penningen geslagen, aanmerkelijk groter (ca. 45mm) en nu met alleen het logo van het winkelcentrum op de ene zijde en een aan dat jaar aangepaste tekst op de andere zijde.

Beschrijving van de penning
Op de voorzijde van de penning staat onderaan het symbool van het winkelcentrum, een onderbroken cirkel met vier pijlen. Net daarboven en iets onder het midden van het veld staan de jaartallen 1966-1976. De tekst Winkelcentrum Presikhaaf staat als randschrift buiten een boog van pijlvormige blaadjes(?). De keerzijde is een vrij ingewikkeld grafisch ontwerp waarin nogmaals het symbool van het winkelcentrum is opgenomen, maar waarin ook met enige fantasie de flatgebouwen te herkennen zijn waarin het winkelcentrum is gevestigd. Hoewel het lijkt alsof dit ontwerp uit drie lagen is opgebouwd, blijken de onderste en bovenste laag op een aantal punten in elkaar over te gaan. Het ronde symbool is als het ware in de gestileerde flatgebouwen geschoven.


Penning Winkelcentrum Presikhaaf

 

Technische gegevens:

Materiaal:    verzilverd messing

Diameter:    30 mm

Gewicht:     10 gram 

Techniek:    geslagen penning

Oplage:       tenminste enige honderden
                  een klein aantal (ca.15) is in zilver uitgevoerd, deze hebben het woordje zilver
                  onderaan op de voorzijde

Lustrumpenning 1996

Algemeen:

In 1996 bestond de NKON 35 jaar en voor deze gelegenheid is door kring zo veel mogelijk in eigen beheer een jubileumpenning uitgegeven. De ingestelde penningcommissie koos voor het ontwerp van Hans Helldorfer en Hans zelf heeft het overgrote deel van de werkzaamheden voor het ontwerp, de procuctie en de afwerking van deze penning verricht. In september 1996 kon de penning aan de leden worden aangebode. De penning was ook te bestellen door buitenstaanders.

Klik hier voor een uitgebreid artikel over het maakproces van deze penning.
              

Beschrijving:

Op de voorzijde van de penning staan de letters NKON op speelse wijze rond een gedeeltelijk zichtbare munt. Deze letters zijn tegen de richting van de klok in min of meer langs de rand geplaatst en gedeeltelijk over elkaar. Voor de lezer is er niettemin geen twijfel in welke volgorde ze zijn bedoeld. De letters zijn allesbehalve strak en perfect, maar voorzien van kleine imperfecties in vorm en oppervlak. Ze maken daardoor een echte doorleefde en ambachtelijke indruk en vormen zo een mooie tegenstelling met de vele door de computer ontworpen letters op moderne penningen.  

De gedeeltelijk zichtbare munt is een Daalder van 's-Heerenberg zonder jaartal maar uit de periode 1577-xxxx en geslagen op naam van Graaf Frederik van 's-Heerenberg. Het veld van de voorzijde is net als de letters voorzien van een grillige structuur, die de penning een robuuste en ambachtelijke indruk geeft. De tekst "Argen Diren" (zilvergeld van Dieren) op de Daalder verwijst naar het muntrecht dat de heren van Berg bezaten in deze plaats. Het vreemde was dat ze behalve dit muntrecht geen andere rechten of bezittingen in Dieren hadden, een dorpje met een kasteel dat toen nog eigendom was van de Duitse Orde. Aangenomen wordt dat er in Dieren nooit echt is gemunt. De heren van Berg hebben op hun munthuis in 's-Heerenberg verschillende Daalders geslagen met de verwijzing naar het muntrecht in Dieren. Zie voor de achtergronden en de verdere muntslag van 's-Heerenberg, het door de kring heruitgegeven en nog steeds verkrijgbare boek van dr. Tangelder (zie pagina met publicaties).

De keerzijde van de penning is voor velen niet direct herkenbaar. Bij nadere bestudering en wanneer de penning zo wordt gedraaid dat de dikke lijn die vanuit de rand naar het midden gaat op ca. 4 uur wordt gehouden, treedt de herkenning op: ineens wordt het patroon van de grote rivieren in het Gelderse zichtbaar met een Rijn die vanuit Duitsland binnenkomt, bij Pannerden splitst in de brede Waal en de smallere Rijn, waarna de Rijn bij Arnhem weer een zijtak krijgt in de vorm van de IJssel. In de IJssel komt bij Doesburg de Oude IJssel uit en bij Zutphen het riviertje De Linge. Vanuit het zuiden kringelt de Maas die parallel aan de Waal naar het westen verder stroomt. De keerzijde is dus een soort landkaart met de herkenbare rivieren maar ook met wat verhoging bij Elten, de
Veluwezoom en bij Nijmegen, plekken waar in de IJstijd stuwwallen zijn ontstaan. Het afgebeelde gebied op de penning komt vrijwel overeen met de provincie Gelderland en het zuiden van Overijssel, de thuisbasis van de NKON.

Op de gladde rand van de penning zijn de jaartallen "1961 - 1996" ingeslagen en bij de zilveren exemplaren ook het nummer. 
JUbileum penning 1996 vz bronsJubileumpenning 1996 kz brons


Technische gegevens:

Materiaal:    brons (en enkele zilver)

Diameter:    ca. 58mm

Gewicht:     ca. 70 gram (bij gegoten penningen is een behoorlijke

                  variatie in gewicht niet ongebruikelijk)

Techniek:    gegoten penning (verloren was)

Oplage:       60  in brons en 10 stuks in zilver (voorzien van nummer in rand)

      Jubileumpenning 1996 Zilver vz          Jubileum penning 1996 kz zilver

Sprekerspenning 2001

Algemeen:

De eerste sprekerspenning van de NKON is in gebruik vanaf 1976; vele sprekers hebben de afgelopen jaren een exemplaar ontvangen, sommigen zelfs meerdere exemplaren. Toen in 2000 ook de 4e oplage van de penning bijna was verbruikt, is besloten geen 5e oplage uit te geven, maar een geheel nieuwe sprekerspenning te ontwerpen. Wie anders dan Hans Helldörfer had hier wel een idee voor; via het metaalbewerkingsbedrijf van zijn zoon, had hij kennisgemaakt met een geheel nieuwe techniek die hij graag eens wilde uitproberen op een penning: het met een waterstraal snijden van metaal.

De keuze voor een uitgesneden penning betekende automatisch een keuze voor een eenzijdige penning. Bovendien kan met deze techniek alleen metaal volledig worden weggesneden, het is niet mogelijk om de oppervlakte gedeeltelijk te bewerken. Door het uitsnijden van het metaal ontstaat een sterk contrasterende werking met krachtige grote vlakken. Het is duidelijk geen techniek voor kleine details.

Bij het ontwerpen moest Hans met al deze aspecten rekening houden en daarbij steeds blijven bedenken hoe alle onderdelen van het ontwerp wel met elkaar verbonden moesten blijven omdat ze anders als losse stukjes uit de penning zouden vallen. Als startpunt voor het ontwerp ging hij uit van de voorzijde van de door hem in 1996 ontworpen lustrumpenning. Door alle kleine details uit dat ontwerp te verwijderen en de letters zo vorm te geven dat ze met elkaar verbonden bleven ontstond een krachtige maar ook eenvoudig ontwerp. Na vele versies te hebben getekend was hij uiteindelijk tevreden. Omdat hij alles met papier en potlood had ontworpen terwijl de lasersnijmachine door een computer wordt gestuurd, moest het ontwerp nog wel ingescand en digitaal bewerkt worden. Uiteraard doken ook hierbij nog wel wat problemen op, maar uiteindelijk was deze fase van het ontwerp achter de rug. Het ontwerp kwam nu bij het bedrijf dat beschikte over de beoogde snijtechniek. Nu bleek de materiaalkeuze helaas beperkter dan gehoopt, het beoogde edelstaal of RVS was niet beschikbaar of veel te kostbaar. De penning zou daarom in gewoon staal worden uitgevoerd.

Nu volgden een aantal weken waarin met spanning op het resultaat werd gewacht. Toen de penningen uiteindelijk werden afgeleverd, bleek het resultaat de verwachtingen meer dan waar te maken. De krachtige letters NKON en de blinkende staalkleur zorgden voor een zeer moderne en bijzondere penning. Bij het ontwerp had Hans al voorzien dat door de eenvoud van het ontwerp en ook het grote ronde vlak in het rechterbovenkwartier de penning wel een beetje saai dreigde te worden. Door dit ronde vlak niet meer als munt te zien, zoals in het oorspronkelijke ontwerp, maar als een soort tafelblad, konden hierop "muntjes" worden geplaatst. Hij werd hierbij geïnspireerd door toevallig in zijn ladekastje aanwezige magneetjes die precies de goede verhouding hadden om als "muntje" te fungeren. Toen hij enkele magneetjes op de stalen penning kleefde, ontstond opeens een totaal andere beeld. Het leuke is dat de magneetjes eigenlijk beweegbare onderdelen van de penning zijn geworden. De penning is daarmee niet langer statisch, maar  verschilt van alle andere. Het resultaat bleek perfect! 

Met deze oplossing was het project nog niet teneinde. Zoals dat hoort waren er nog allerlei probleempjes met name vanwege de noodgedwongen keuze om de penning in staal uit te voeren. Gewoon staal heeft immers de neiging tot oxidatie (roest) en bovendien bleken de gebruikte staalplaten niet geheel krasvrij. Daarnaast bleken ook de magneetjes harder te zijn dan het staal van de penning, zodat elke verplaatsing een kras tot gevolg had. De oplossing werd gevonden door de penning eerst te polijsten met een polijstpasta, te ontroesten en daarna met een speciale blanke metaallak te beschermen. Het dunne laklaagje is precies genoeg om de penning in perfecte staat te houden. De magneetjes werden voorzien van een flinterdun viltlaagje waardoor ze gemakkelijk en krasvrij kunnen worden bewogen. Resteerde nog de praktische vraag hoe aan een voldoende aantal mini-magneetjes te komen. Ook dit werd opgelost, nu via de naspeuringen naar de oorspronkelijke leverancier. Deze bleek nog een grote voorraad al jaren nutteloos in een la te hebben en wilde deze wel voor een redelijke prijs verkopen. Zo was de penning na maanden voorbereiding eindelijk helemaal gereed. Op 8 januari 2001 is de eerste sprekerspenning van het nieuwe type uitgereikt. Aangezien de NKON in 2001 40 jaar bestaat, is de penning ook het eerste onderdeel van de viering van dit 8e lustrum. De penning is totdat de voorraad was uitgeput (ca. 2010/2012) uitgereikt als sprekerspenning. Anders dan bij de eerdere penningen is hij niet voorzioen van een individuele inscriptie met naam en datum van de lezing, alleen een in de rand ingeslagen serienummer.

De nieuwe sprekerspenning
                                  Sprekerspenning 2
 

Technische gegevens:

Materiaal:    staal

Diameter:    60mm

Gewicht:     30 gram

Techniek:    met behulp van water onder extreme hoge druk uit staal gesneden

Oplage:      ca. 50